जग्गाको वर्गीकरण भन्नाले कुनै भू–भागमा रहेको जमिनलाई त्यसको प्रयोगको उद्देश्य, भौगोलिक अवस्था, कानूनी स्थिति, वातावरणीय संवेदनशीलता तथा विकासका सम्भावनाहरूका आधारमा विभिन्न समूहमा विभाजन गर्ने विस्तृत तथा व्यवस्थित प्रक्रिया हो । यस प्रक्रियाले कुनै ठाउँमा कुन प्रकारका गतिविधि गर्न उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट गरेको मात्र हुँदैन, त्यो स्थानको दीर्घकालीन योजना, संरक्षण तथा समुचित विकासका लागि आधारभूत रूपरेखा पनि तयार गर्छ । जग्गालाई साधारणतया केही मुख्य प्रकारमा विभाजन गरिएको हुन्छ । भूउपयोग नियमावलीका आधारमा जग्गाको वर्गिकरण निम्न प्रकार छन्ः
कृषि क्षेत्र
आवासीय क्षेत्र
व्यवसायिक क्षेत्र
औद्योगिक क्षेत्र
खानि तथा खनिज क्षेत्र
वन क्षेत्र
नदी, ताल, खोला र सिमसार क्षेत्र
सार्वजनिक उपयोग क्षेत्र
सांस्कृतिक तथा पुरात्तविक क्षेत्र
नेपाल सरकारबाट आवश्यकता अनुसार तोकिएको क्षेत्र

कृषि क्षेत्रः कृषि क्षेत्रको जग्गा विशेष रूपले खेतीपाती, पशुपालन, बगैँचा, र अन्य कृषि उत्पादनका लागि प्रयोग गरिन्छ। यस क्षेत्रको मुख्य उद्देश्य खाद्यान्न र कृषि उत्पादन बढाउनु हो जसले राष्ट्रको आर्थिक विकासमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ । यस प्रकारको जग्गामा विभिन्न बाली जस्तै धान, मकै, गहुँ, दलहन र तेलहन उमारिन्छ । साथै, बगैँचामा फलफूल र तरकारी खेती पनि गरिन्छ । यस क्षेत्रमा पशुपालनको काम पनि हुन्छ, जसमध्ये गाई, बाख्रा, र अन्य जनावरहरूको पालन गर्न थालिन्छ । कृषि क्षेत्रलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्दा माटोको उर्वरता कायम राख्न मद्दत पुग्छ र वातावरणीय असर पनि कम गर्न सकिन्छ । यसले खाद्य सुरक्षा र रोजगारको अवसर बढाउँछ, जसले समग्र विकासमा ठूलो भूमिका खेल्दछ ।

आवासीय क्षेत्रः आवासीय क्षेत्र भनेको त्यो प्रकारको जग्गा हो जुन मानिसहरूको बसोबासको लागि प्रयोग गरिन्छ । यसमा घर, अपार्टमेन्ट, बस्ती, र गाउँ तथा शहरका अन्य आवासीय संरचनाहरू निर्माण गर्न सकिन्छ । मानिसहरूको जीवनस्तर सुधार गर्नका लागि सुरक्षित र सुविधाजनक आवासीय क्षेत्रको महत्त्व अत्यधिक छ । यस्ता क्षेत्रको निर्माणले गर्दा जनसंख्या बढ्दै गएको स्थानमा बसोबासको लागि पर्याप्त स्थान उपलब्ध हुन्छ । साथै, राम्रो आवासीय क्षेत्रले सामाजिक जीवनलाई पनि व्यवस्थित र सहज बनाउँछ । शहर र गाउँका बीचको भिन्नता र विस्तारले यस्ता क्षेत्रको विकासमा फरक–फरक चुनौतीहरू सिर्जना गर्दछन्, जसलाई सोचविचार गरेर समाधान गर्नुपर्ने हुन्छ ।

व्यावसायिक वा औद्योगिक जग्गाः व्यावसायिक र औद्योगिक जग्गा व्यापार र उद्योगका लागि छुट्याइन्छ। यसमा उद्योग, कारखाना, गोदाम, र अन्य आर्थिक गतिविधिहरू सञ्चालन गर्ने स्थान उपलब्ध गराइन्छ । यस प्रकारको जग्गामा व्यवसायिक कार्यहरू, जस्तै सामानको उत्पादन, भण्डारण, र आपूर्ति श्रृंखला प्रबन्धनका कामहरू गरिन्छ । औद्योगिक क्षेत्रको विकासले रोजगारका अवसरहरू सृजना गर्छ र देशको आर्थिक वृद्धिमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ । साथै, व्यापारिक गतिविधिहरूको वृद्धि र प्रविधिको विकासले देशलाई वैश्विक बजारसँग जडान बढाउन मद्दत गर्दछ। यस्ता क्षेत्रहरूको उचित व्यवस्थापनले आर्थिक सन्तुलन र समृद्धि हासिल गर्न मद्दत पुर्याउँछ ।

सार्वजनिक जग्गाः सार्वजनिक जग्गामा खासगरि सडक, विद्यालय, अस्पताल, पार्क, सरकारी कार्यालय, सामुदायिक भवन जस्ता सार्वजनिक सरोकारका संरचना निर्माण गरिन्छ । यस्तो स्थानमा बन्ने संरचना सार्वजनिक प्रयोजनका लागि प्रयोग हुन्छ । यस किसिमको वर्गीकरणले कुनै पनि ठाउँको उचित उपयोग सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छ । उदाहरणका लागि, कृषियोग्य जग्गा अनियोजित रूपमा आवासीय क्षेत्रमा परिणत भएमा दीर्घकालीन खाद्यान्न उत्पादनमा असर पर्न सक्छ, वा सार्वजनिक सुविधाका लागि छुट्याइएको ठाउँ अन्य उद्देश्यमा प्रयोग भएमा सेवासुविधामा समस्या उत्पन्न हुन सक्छ । त्यसैले, जग्गा वर्गीकरण योजना निर्माण, कर निर्धारण, स्रोत व्यवस्थापन, पर्यावरणीय संरक्षण तथा दिगो विकासका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण उपकरण हो । व्यवस्थित विकास, समुचित भूमि उपयोग तथा भावी पुस्ताका लागि सन्तुलित वातावरण जोगाउन यो प्रक्रिया अनिवार्य रूपमा अपनाउनुपर्ने मानिन्छ ।

खानी तथा खनिज क्षेत्रः खानी तथा खनिज क्षेत्र भन्नाले पृथ्वीभित्र रहेका विभिन्न प्रकारका खनिज पदार्थ उत्खनन गर्ने उद्देश्यले छुट्याइएको क्षेत्रलाई जनाउँछ । यस क्षेत्रमा ढुंगा, गिट्टी, बालुवा, चुनढुंगा, कोइला, फलाम, तामा जस्ता खनिज स्रोतहरू पाइन्छन्। यस्ता स्रोतहरू उद्योग, निर्माण कार्य र ऊर्जा उत्पादनका लागि अत्यन्तै आवश्यक हुन्छन्। खानी क्षेत्रको सही व्यवस्थापनले देशको औद्योगिक विकास र आर्थिक समृद्धिमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ । तर, खनिज उत्खनन गर्दा वातावरणीय असर पर्न सक्ने भएकाले वातावरण संरक्षण, सुरक्षा मापदण्ड र स्थानीय समुदायको हितलाई ध्यानमा राखेर काम गर्नुपर्छ। दिगो रूपमा खानी सञ्चालन गरेमा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र आर्थिक लाभ दुवै प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

वन क्षेत्रः वन क्षेत्र प्राकृतिक रूपमा रुख–बिरुवा, झाडी, घाँस र वन्यजन्तुले ढाकिएको भू–भाग हो । वनले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यसले हावा शुद्ध बनाउने, पानीको स्रोत संरक्षण गर्ने, माटो कटान रोक्ने र जलवायु सन्तुलन कायम राख्ने काम गर्छ। साथै, वन क्षेत्र जैविक विविधताको घर हो जहाँ विभिन्न प्रकारका जनावर र चराचुरुङ्गीहरू बसोबास गर्छन्। मानिसहरूका लागि वनबाट दाउरा, घाँस, जडीबुटी र अन्य वन उपज प्राप्त हुन्छ । त्यसैले, वन क्षेत्रको संरक्षण र दिगो उपयोग अत्यन्त आवश्यक छ ताकि आगामी पुस्ताले पनि यसका फाइदा लिन सकून् ।

नदी, ताल, खोला र सिमसार क्षेत्रः नदी, ताल, खोला र सिमसार क्षेत्रलाई जलस्रोत क्षेत्र पनि भनिन्छ । यी क्षेत्रहरू पानीको प्राकृतिक भण्डार हुन् र जीवनका लागि अत्यन्त आवश्यक मानिन्छन् । नदी र खोलाले सिंचाइ, खानेपानी, जलविद्युत उत्पादन र यातायातमा सहयोग पुर्याउँछन्। ताल र सिमसार क्षेत्रले पानी सञ्चय गर्ने, बाढी नियन्त्रण गर्ने र जैविक विविधता संरक्षण गर्ने काम गर्छन् । सिमसार क्षेत्र विशेषगरी माछा, जलचर जीव र चराहरूका लागि महत्त्वपूर्ण बासस्थान हुन् । यस्ता क्षेत्रहरूको संरक्षण नगरेमा वातावरणीय समस्या, पानीको अभाव र प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले, जलस्रोत क्षेत्रको उचित संरक्षण र व्यवस्थापन अत्यन्तै आवश्यक छ ।

सांस्कृतिक तथा पुरातात्विक क्षेत्रः सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक क्षेत्र भनेको ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण स्थानहरू समेटिएको क्षेत्र हो । यसमा मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च, स्तूप, दरबार, किल्ला, पुराना बस्ती, शिलालेख, मूर्ति तथा अन्य ऐतिहासिक संरचनाहरू पर्छन् । यस्ता क्षेत्रहरूले देशको पहिचान, इतिहास र सभ्यतालाई जोगाएर राख्ने काम गर्छन् । सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक क्षेत्र पर्यटकीय दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण हुन्छन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउँछ । यी क्षेत्रहरूमा अव्यवस्थित निर्माण, तोडफोड वा अतिक्रमण हुन नदिन विशेष संरक्षण आवश्यक हुन्छ । त्यसैले, यस्ता सम्पदाहरूको संरक्षण, मर्मत–सम्भार र प्रवद्र्धन गर्दै भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु सबैको साझा दायित्व हो ।

गुठीको जग्गाः गुठीको जग्गा भनेको धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक कार्य सञ्चालन गर्नका लागि परम्परागत रूपमा गुठीको नाममा दर्ता गरिएको जग्गा हो । यस प्रकारको जग्गाबाट प्राप्त आम्दानी मन्दिर, देवालय, पाटी–पौवा, धर्मशाला, जात्रा, पूजा–पाठ तथा सामाजिक सेवाका कार्यहरूमा प्रयोग गरिन्छ । गुठी व्यवस्था नेपाली समाजको एक महत्वपूर्ण सामाजिक संस्थाका रूपमा रहेको छ, जसले संस्कृति र परम्परालाई जोगाइराख्न ठूलो भूमिका खेलेको छ । गुठीको जग्गा व्यक्तिगत लाभका लागि प्रयोग गर्न पाइँदैन र यसलाई संरक्षण गरी निर्धारित उद्देश्यअनुसार मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ । गुठीको जग्गाको सही व्यवस्थापनले धार्मिक सहिष्णुता, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्न मद्दत गर्दछ ।